Erfgenamen beter beschermd

Bij het verkrijgen van een nalatenschap wordt er over het algemeen gedacht aan het erven van materiële bezittingen en vermogen. Maar u kunt ook hoofdzakelijk schulden erven. Afhankelijk van de manier van aanvaarden kunt u als erfgenaam voor deze schulden komen te staan. Minister Van der Steur van Veiligheid en Justitie heeft een wetsvoorstel ingediend om de positie van erfgenamen beter te beschermen. Wat is er in het huidige erfrecht geregeld, en wat gaat er verbeterd worden als het wetsvoorstel wordt aangenomen?
In het huidige erfrecht worden nabestaanden te eenvoudig opgezadeld met schulden uit een nalatenschap. Op zich hoeven schulden geen probleem te zijn, zolang de waarde van de bezittingen de waarde van de schulden maar overtreft. Na het aanvaarden van een erfenis kunnen de erfgenamen vrij beschikken over de nalatenschapsgoederen, maar ze zijn met hun privévermogen ook eventueel aansprakelijk voor de schulden van de erflater.

Hoe zit het huidige erfrecht in elkaar?

In het huidige erfrechtstelsel zijn er twee mogelijkheden voor een erfgenaam, namelijk aanvaarden of verwerpen. Bij het aanvaarden van de erfenis zijn er ook weer twee mogelijkheden. Of de erfgenaam gaat zuiver aanvaarden, of er wordt onder voorwaarden aanvaard in de vorm van het beneficiair aanvaarden. In de meeste gevallen wordt bewust of onbewust zuiver aanvaard.

Hoe wordt een erfenis zuiver aanvaard in het huidige erfrecht?

Er kan zuiver worden aanvaard door een verklaring bij de griffie van de rechtbank, maar het kan eenvoudiger. In het geval de erfgenaam afwacht, zal er uiteindelijk ook sprake zijn van zuiver aanvaarden. Ook door gedragingen van de erfgenaam kan er sprake zijn van een zuivere aanvaarding. Indien een nabestaande bezittingen van de overledene weghaalt uit het huis van de overledene, is er ook al sprake van een zuivere aanvaarding. Dit is bijvoorbeeld ook al het geval bij het opzeggen van de huur van de woning. Het regelen van de uitvaart zorgt echter niet voor het zuiver aanvaarden.

Hoe wordt een erfenis beneficiair aanvaard in het huidige erfrecht?

Bij twijfel of de waarde van de erfenis de schulden overtreft, kan er besloten worden om de erfenis uitsluitend te accepteren voor zover de waarde de schulden in de nalatenschap overtreft. Dit komt er op neer dat de erfgenaam uitsluitend met het geërfde vermogen aansprakelijk is voor de schulden uit de nalatenschap. Het privévermogen van de erfgenaam kan dus niet aangesproken worden door schuldeisers. Er mogen uitsluitend handelingen van beheer worden uitgevoerd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het opzeggen van abonnementen. Bij het beneficiair aanvaarden moet de nalatenschap worden afgewikkeld onder toezicht van de kantonrechter.

Wat gebeurt er bij het verwerpen van de erfenis?

Bij het verwerpen van de erfenis, bent u geen erfgenaam meer. Sterker nog, er wordt zelfs vanuit gegaan dat u nooit erfgenaam bent geweest. Schuldeisers van de erflater kunnen niet bij u aankloppen om de schulden van de overledene te vereffenen. Aan de andere kant bestaat er ook geen recht meer op de erfenis als de waarde van de bezittingen de schulden overtreft. Om een erfenis te kunnen verwerpen, moet er een verklaring bij de rechtbank worden afgelegd. Het verwerpen kan later niet weer worden teruggedraaid.
Bij het verwerpen gaan uw eventuele kinderen uw plaats innemen. Als u de erfenis verwerpt omdat de schulden de waarde van de bezittingen gaan overtreffen, moet u ook voor de kinderen regelen dat zij de erfenis verwerpen.

Nadeel van het huidige erfrecht

In de praktijk blijkt dat vaak door gedragingen een erfenis al zuiver wordt aanvaard.  Het zuiver aanvaarden is onomkeerbaar. Dat houdt in dat bijvoorbeeld schuldeisers onbeperkt de schulden van de overledene kunnen verhalen op de erfgenamen. Door de sterke daling van de huizenprijzen in de periode van 2008 tot 2014, vormen koophuizen steeds vaker een probleem bij het zuiver aanvaarden. Een geërfd koophuis vormt een probleem als de hypotheekschuld op het huis hoger is dan de verkoopwaarde. In het huidige erfrecht wordt er te snel en onbewust gekozen voor zuiver aanvaarden, als beneficiair aanvaarden eigenlijk verstandiger is.

Voorbeeld ter illustratie

Een zoon is na het overlijden van zijn moeder de enige erfgenaam en ontvangt de volledige nalatenschap. De moeder laat naast wat huisraad een vermogen van €25.000 na en een koophuis met een verkoopwaarde van €200.000. De totale nalatenschap inclusief de waarde van de huisraad bedraagt €250.000. Bij de energiemaatschappij blijkt er nog een betalingsachterstand te zijn van meerdere maanden. Direct na het overlijden van zijn moeder, besluit de zoon om een betalingsregeling te treffen voor de betalingsachterstanden.
Zonder dat de zoon bewust heeft gekozen is er nu sprake van zuivere aanvaarding van de nalatenschap. Als bij de inventarisatie verder blijkt dat er op het huis een hypotheek rust van €275.000, heeft de zoon niet meer de mogelijkheid om de erfenis af te wijzen of beneficiair te aanvaarden. Het treffen van een betalingsregeling met schuldeisers wordt gezien als een handeling die betrekking heeft op het vermogen van de erflater.
De zoon blijft bij verkoop van de bezittingen achter met een schuld van €25.000. Een aanvullend probleem kan zijn dat het huis met spoed verkocht moet worden. Anders moeten de maandlasten voor het huis ook nog door de zoon betaald worden. Om het huis snel te kunnen verkopen, kan het noodzakelijk zijn om het huis van de hand te doen tegen een zeer scherpe koopprijs. Het probleem kan verkleind worden doordat een aan de hypotheek gekoppelde overlijdensrisicoverzekering tot uitkering komt. Niet altijd is er een dergelijke verzekering.

Wat moet er veranderd worden volgens het wetsvoorstel van minister Van der Steur?

Erfgenamen moeten beter beschermd worden tegen nalatenschapsschulden. Er wordt nu te eenvoudig gekozen voor het zuiver aanvaarden. Erfgenamen verrichten vaak handelingen met de nalatenschap waardoor ze niet meer kunnen kiezen om de erfenis te verwerpen of beneficiair te aanvaarden. Ze nemen bijvoorbeeld spullen van de overledene mee. Door het aanvaarden kunnen er financiële problemen ontstaan bij de nabestaanden.
Volgens het wetsvoorstel moet er minder snel sprake zijn van zuiver aanvaarden door handelingen. Pas wanneer er echt iets aan het vermogen van de overledene wordt onttrokken, moet er sprake zijn van zuiver aanvaarden. Dus bij verkoop van bezittingen of het overschrijven van de auto op een andere naam is er sprake van zuiver aanvaarden. Bij andere handelingen, zoals het opzeggen van de huur van de woning niet.

Uitzonderingsgevallen

In het wetsvoorstel is er ook een optie opgenomen om uitzonderingsgevallen in het erfrecht op te nemen. Zuivere aanvaarding moet niet gelden voor bepaalde onverwachte schulden. In uitzonderingsgevallen moet het mogelijk zijn dat de erfgenaam de kantonrechter kan verzoeken om zijn privévermogen te beschermen. Een uitzonderingsgeval zou bijvoorbeeld kunnen zijn een onrechtmatige daad die de erflater vóór overlijden heeft verricht waar een claim uit voortkomt. Dit soort situaties zullen in de praktijk niet vaak voor komen, maar de nabestaanden die ermee te maken krijgen kunnen financieel een zeer groot probleem krijgen.

Bij twijfel een erfenis beneficiair aanvaarden

Erfgenamen zijn vaak goed op de hoogte van de financiële positie van de erflater. Toch kan de situatie zich voordoen dat een ouder bepaalde financiële problemen niet bespreekt met de kinderen om ze te beschermen of uit schaamte. Nabestaanden die denken dat er meer bezittingen dan schulden in de nalatenschap zitten, zullen eerder overgaan tot zuiver aanvaarden. Bij het verkrijgen van een erfenis is het belangrijk om voorzichtig te zijn met het verrichten van financiële transacties die betrekking hebben op het vermogen van de erflater. Dit geldt voor de huidige wetgeving, maar ook nadat het wetsvoorstel van minister Van der Steur is geaccepteerd blijft het opletten.

Wat mag u wel en wat mag u niet om zuivere aanvaarding te voorkomen?

Tot drie maanden na de overlijdensdatum heeft u de tijd om te beslissen om de erfenis te aanvaarden of te verwerpen. Gedurende deze periode kunnen schuldeisers nog niet bij de erfgenamen aankloppen om schulden te verrekenen. Het is wel belangrijk om als erfgenaam geen handelingen te verrichten waardoor er zuiver aanvaard wordt. Verkoop dus geen bezittingen van de erflater en ontneem niets aan de nalatenschap. Handelingen die kunnen worden gezien als beheershandelingen zorgen niet voor een zuivere aanvaarding. Ontruimen van het huurhuis en het opmaken van een boedelbeschrijving is dus gewoon toegestaan.

Hebben erfgenamen een betere bescherming nodig?

Ouders schermen hun geldzaken vaak af tegenover de kinderen. De kinderen denken dat er financieel geen problemen zijn, tot blijkt dat er toch meer schulden zijn dan bezittingen. Uit onderzoek van Netwerk Notarissen blijkt dat 39 procent van de ondervraagden niet weet of de ouders schulden hebben.
Ongeveer 73 procent van de ondervraagden durft niet te zeggen of hun broers en zussen schulden hebben. Indien broers en zussen testamentair niets hebben vastgelegd en ze hebben geen partner en kinderen, gaat de nalatenschap volgens het wettelijke erfrecht naar de ouders en de broers en de zussen van de overledene.
Een betere bescherming van nabestaanden is noodzakelijk doordat er nu te snel sprake is van zuivere aanvaarding door handelingen. Nabestaanden moeten nu zeer goed opletten wat ze wel en niet mogen doen. Sommige handelingen lijken te maken te hebben met beheer, maar worden wettelijk gezien als blijk dat de erfenis zuiver aanvaard is.